ijsberg-200px

Verbetertrajecten zijn sociale leerprocessen

Elk verbetertraject vraagt om anders denken en doen. Veel verbetertrajecten zijn tegelijkertijd leerprocessen, zowel van elke onderwijsprofessional afzonderlijk als van het gehele team. De kunst is om van veranderen een succes te maken. Slechts 30% slaagt, zo blijkt uit onderzoek.

Ik ben enthousiast over de manier waarop prof. Thijs Homan deze lastige processen beeldend en herkenbaar beschrijft.1 Aan zijn boek heb ik de drie fasen ontleend die je kunt onderscheiden in dit sociale leerproces. Ik licht de fasen toe met het verandertraject van de Zon-en-Maan-School.

Het schoolteam klaagt over werkdruk. Het water staat hen aan de lippen. Het team heeft de directie in een brandbrief gevraagd de werkdruk te verlagen.

Deze brandbrief geeft aan dat er in het team eenstemmigheid bestaat over de werkdruk. Voor het team is min of meer waar – het team heeft “ingesleten werkelijkheidsbeelden” (Homan) over – dat werkdruk van buiten komt en door de directie opgelost moet worden. Het team ervaart zichzelf niet als onderdeel van het probleem. Geen gemakkelijk begin van een sociaal leerproces.

Het MT van de school reageert op de brandbrief door het team te laten weten dat zij het terugdringen van de werkdruk voor het komende halfjaar tot speerpunt van beleid maakt, met als doel het stap voor stap terugdringen van de werkdruk.

Het MT kan pas de werkdruk terugdringen, wanneer het team iets heeft afgeleerd (fase 1) en iets anders heeft aangeleerd (fase 3). Deze fasen staan hieronder keurig zwart-wit onderverdeeld, in de praktijk lopen ze echter in elkaar over.

Drie fasen

Fase 1. ‘De bal tegen de berg op rollen’

Van een- naar meerstemmigheid

Teamleden hebben het allemaal te druk. Zij willen graag dat de directie de werkdruk vermindert.
Echter, klopt dit eigenlijk wel? Met de vragen: ‘Wat houdt ieders werklast precies in en wat wijst wetenschappelijk onderzoek uit?’ schudt het MT mentaal de kussens op.

De onderlinge verschillen komen op tafel, je ontdek wat wetenschappelijk onderzoek uitwijst en het team hoort hoe andere instellingen de werkdruk succesvol tackelen. Er ontstaat meerstemmigheid, het leerproces komt op gang. Het loskomen van de oude betekenissen vraagt inzet van het team en vooral van het MT, want de oude betekenissen blijven vaak een grote aantrekkingskracht behouden. De inzet lijkt op die van de bal tegen de berg op rollen. Dit proces kan pijnlijk zijn, vooral voor diegene, die de brandbrief heeft geschreven. Hij zal niet voorop lopen.

Het is essentieel dat alle teamleden hun zegje (kunnen) doen, of ze nu mee- of tegenwerken. En ook dat zij zich open (durven) stellen voor nieuwe informatie. Het tempo en de mate van openheid verschilt per leerkracht. Dat is goed, want hoe meer verschillende betekenissen over de huidige situatie rondwaren, hoe beter. Daardoor wordt het verandermotortje aangezet en aan de praat gehouden, waardoor de bal tegen de berg op rolt. Totdat de bal op de top ligt en ieder uitzicht heeft op een heel nieuw landschap.

Fase 2. Rondkijken boven op de berg en genieten van het landschap

Mentaal armpje worstelen

Het team van de Zon-en-maanschool ontdekt dat werkdruk veel facetten heeft, van continurooster, tot administratieve druk, van onderwijsbehoeften vertalen in klassenmanagement tot opbrengsten analyseren, van niet toekomen aan pauzes tot gestoord worden door ouders. En uit onderzoek blijkt dat werkdruk ook samenhangt met zelfmanagement. Maar hoe doe je dat in hemelsnaam!

Nu iedereen boven is, de kussens mentaal opgeschud zijn en nieuwe vergezichten lokken, breekt de tweede fase aan. Deze fase bestaat uit mentaal armpje worstelen om uit te vinden wat de meeste werkdruk veroorzaakt en wat er het beste kan gebeuren. Door dat worstelen groeit het team toe naar een nieuwe betekenis. Belangrijk is nu dat het MT het team de tijd geeft voor deze wedstrijd en dat je je niet door het eerste de beste mooie dal laat verleiden om daar naar toe te rollen. Langzaam maar zeker worden de contouren van het nieuwe spel en de nieuwe spelregels zichtbaar en komt de derde fase in zicht. Pas als iedereen zich in meer of mindere mate kan vinden bij het dal waarvoor wordt gekozen, dan is de nieuwe richting uitgekristalliseerd en kan de derde fase beginnen. Het exploreren is voorbij.

De ontdekking dat de voortdurende storingen en de vele vergaderingen op onregelmatige tijdstippen leraren de ruimte ontneemt hun lessen goed voor te bereiden, daar kan ongeveer iedereen zich in vinden. Leerkrachten formuleren eigen scholingsvragen en zoeken bijscholing. Hoe je door zelfmanagement de werkdruk vermindert, zet het MT voor volgend schooljaar op de agenda.

Fase 3. Doorrollen naar een nieuw dal

Een nieuwe betekenis is gevonden

Het team kan niet wachten tot het MT het nieuwe weekrooster heeft gemaakt. Meteen worden ouders en externe deskundigen op de hoogte gebracht van het ritme van de dag; na de lessen is er eerst voor alle teamleden, een pauze, daarna 1 uur lesvoorbereiding. Daarna is er tijd voor besprekingen. Deze worden, als het even kan, staande gehouden met een maximum duur van 1 uur.

Bij teamleden is er bereidheid tot en noodzaak voor nieuw gedrag. Aan het MT de taak de noodzakelijke implementatie goed te organiseren. Het team heeft de taak de regels van dit nieuwe spel te verfijnen en met elkaar te leren spelen. Het heeft veel energie gekost om samen de bergtop te bereiken. Het gaat er nu om, de tijd te nemen naar het nieuwe dal toe te rollen.

Tot slot

Veranderen staat volgend schooljaar weer op de agenda. Wat je ook wilt verbeteren, maak er een gezamenlijk teamproject van. Daarmee vergroot je én de kans op succes én je ontdekt samen dat veranderen en verbeteren leuk kan zijn, omdat je samen leert. Juist daardoor ontstaat synergie.

_______________________
1 prof. T. Homan, Organisatiedynamica Theorie en praktijk van organisatieverandering, 2005

Bewaren

Bewaren

Delen met:Tweet about this on TwitterShare on FacebookShare on LinkedInShare on Google+Email this to someone
Geplaatst in Blog, Glans-techniek.

Marja Klaver

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML-tags en -attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>